کاناداییها بیش از پیش در معرض محتوای نظریههای توطئه در شبکههای اجتماعی خود قرار گرفتهاند، اما مطالعهای جدید نشان میدهد که تنها تعداد محدودی از حسابها مسئول بیشتر این محتوا هستند.
پژوهشگران رصدخانه اکوسیستم رسانهای (Media Ecosystem Observatory) بیش از ۱۴ میلیون پست بین سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ را در پلتفرمهای محبوب آنلاین — تیکتاک، X (توییتر سابق)، اینستاگرام و Bluesky — تحلیل کردند و دریافتند که تنها حدود ۱۰۰ کاربر فعال کانادایی مسئول نزدیک به ۷۰ درصد محتوای توطئهآمیز هستند.
ماتیو لاوین، از نویسندگان این گزارش و سرپرست تحلیل در رصدخانه، گفت: «این نشان میدهد ادعاهای توطئهآمیز توسط یک بخش کوچک، فعال و بسیار قابل مشاهده از کاربران شبکههای اجتماعی هدایت میشود که تأثیر نامتناسبی بر محیط اطلاعاتی دارند.»
این مطالعه که تحت عنوان «ادعاهای توطئهآمیز و بیاعتمادی به نهادها در اکوسیستم آنلاین کانادا» منتشر شد، به بررسی گستردهترین ادعاهای ضد نهادی پرداخت؛ شامل دستکاری دولت فدرال در دادههای تهدیدهای سلامت و تغییرات اقلیمی، گروه مخفی نخبگان موسوم به «دولت پنهان» و همدستی رسانههای بزرگ کانادایی با مقامات دولتی برای دستکاری افکار عمومی.
با وجود اینکه تعداد بیشتری از کاناداییها از این ادعاها در فضای آنلاین آگاه شدهاند، مطالعه نشان داد تنها بخش کوچکی از آنها به آنها باور دارند.
لاوین افزود: «حتی اگر اقلیت کمی به نظریههای توطئه باور داشته باشند، تأثیر آنها بر جامعه میتواند قابل توجه باشد. به عنوان مثال، نظریههای توطئه درباره واکسنها منجر به افزایش موارد سرخک در ایالات متحده شده است.»
نویسندگان مطالعه خاطرنشان کردند که انتقاد از نهادهای عمومی ذاتاً مشکلساز نیست، بلکه نشانهای از یک دموکراسی سالم است. مشکل زمانی ایجاد میشود که پلتفرمهای آنلاین تعامل را با لایک و کامنت تشویق کنند و ادعاهای توطئهآمیز را تقویت کرده و در بحث عمومی تثبیت کنند.
در پاسخ به پرسش درباره حسابهای مسئول، لاوین از افشای نام آنها خودداری کرد. طبق مطالعه، اینفلوئنسرهای شبکههای اجتماعی بیشترین پستهای مرتبط با توطئه (۸۷ درصد) را تولید کرده و بیشترین تعامل را نیز به دست میآورند. سایر بازیگران کلیدی شامل رسانههای خبری جایگزین و سیاستمداران هستند.
مطالعه همچنین نمونهای ملی از ۱۴۵۹ کانادایی بین ۲۰ اکتبر و ۷ نوامبر ۲۰۲۵ را بررسی کرد تا میزان آگاهی، باور و تعامل آنها با هشت نظریه توطئه سنجیده شود.
ادعاهایی که کاناداییها بیشترین آگاهی را از آنها داشتند، شامل تهدیدهای سلامت عمومی (۶۳ درصد)، القای ایدئولوژی جنسیتی در مدارس (۵۴ درصد) و همدستی رسانه-نخبگان (۴۷ درصد) بود. باورهای بیشتر نیز درباره ایدئولوژی جنسیتی (۲۱ درصد)، همدستی رسانه-نخبگان (۱۶ درصد) و تهدیدهای سلامت (۱۳ درصد) گزارش شد.
از نظر تعامل در شبکههای اجتماعی، ادعای همدستی رسانه-نخبگان بیش از ۲.۵۷ میلیارد بازدید کسب کرد که بیش از دو برابر ادعاهای بعدی یعنی تهدیدهای سلامت و تقلب انتخاباتی بود.
از نظر پلتفرم، X بیشترین تعامل را داشت و ۷۰ درصد از کل لایکها را شامل میشد، در حالی که تیکتاک با ۲۰ درصد در رتبه دوم، اینستاگرام با ۹ درصد و Bluesky با ۰.۶ درصد در رتبههای بعدی قرار گرفت. با این حال، تیکتاک بیشترین لایک را در میان ۲۰ پست برتر هر نظریه کسب کرد، نشان میدهد هر ویدئوی تیکتاک میتواند تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
لاوین تأکید کرد که برای جلوگیری از تضعیف اعتماد عمومی به نهادها، کاربران باید کنترل بیشتری بر فیدهای خود داشته باشند و کمپینهای آگاهیبخشی در زمانهای اوج نظریههای توطئه مانند دوره انتخابات و فصل آتشسوزی راهاندازی شود. او افزود: «شفافیت و پاسخگویی دولتها و پلتفرمها برای جلوگیری از ظهور چنین روایتهایی ضروری است.»
