در تقویمهای باستانی و مدرن جهان، روزهای پایانی ماه دسامبر همواره با جشن، نور و گرما همراه بوده است. برای ایرانیان، این زمان مصادف با شب یلدا (شب چله) است و برای بخش بزرگی از جهان غرب، زمان کریسمس. اما آیا این همزمانی صرفاً یک تصادف تقویمی است؟ پژوهشهای تاریخی و اسطورهشناسی نشان میدهد که این دو جشن، ریشههایی عمیقاً درهمتنیده در آیینهای خورشیدی و انقلاب زمستانی دارند.
پیش از هر چیز، باید به پدیده نجومی «انقلاب زمستانی» اشاره کرد. در نیمکره شمالی، طولانیترین شب سال (معمولاً ۲۱ یا ۲۲ دسامبر) زمانی است که خورشید به پایینترین نقطه در آسمان میرسد. پس از این شب، روزها آرامآرام بلندتر میشوند.
انسان باستان که زندگیاش وابسته به کشاورزی و نور خورشید بود، این بازگشت نور را به عنوان «زایش دوباره خورشید» جشن میگرفت.
شب یلدا: پیروزی نور بر تاریکی
یلدا واژهای سریانی به معنای «تولد» یا «میلاد» است. ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی در کتاب آثار الباقیه، از این روز به عنوان «میلاد اکبر» نام میبرد و مینویسد:
«و نام این روز میلاد اکبر است و مقصود از آن انقلاب زمستانی است. گویند در این روز نور از حد نقصان به حد زیادت خارج میشود و آدمیان به نشو و نما آغاز میکنند.»
در باورهای ایرانی پیش از زرتشت (آیین مهر یا میتراییسم)، باور بر این بود که در طولانیترین شب سال، اهریمن تاریکی با تمام قوا حمله میکند، اما در نهایت خورشید (نماد ایزد مهر یا میترا) متولد میشود و تاریکی را شکست میدهد. رنگ قرمز انار و هندوانه در سفره یلدا، نمادی از درخشش خورشید و سرخی سپیدهدم زایش مهر است.
کریسمس و ریشههای رومی-میتراپرستی
بسیاری از مورخان مسیحیت اذعان دارند که تاریخ ۲۵ دسامبر، تاریخ دقیق تولد عیسی مسیح نیست. در انجیلهای لوقا و متی اشارهای به تاریخ دقیق نشده و حتی توصیف چوپانانی که گلههای خود را در شب میچراندند، با فصل زمستان فلسطین همخوانی ندارد. پس چرا ۲۵ دسامبر؟
پاسخ در روم باستان نهفته است. پیش از رسمی شدن مسیحیت، رومیان جشنی به نام ساتورنالیا (Saturnalia) داشتند که از ۱۷ تا ۲۳ دسامبر برگزار میشد. اما مهمتر از آن، آیین «سول اینویکتوس» (Sol Invictus) یا «خورشید شکستناپذیر» بود.
دکتر فرانتس کومون (Franz Cumont)، باستانشناس و مورخ بلژیکی که پدر مطالعات میترایی شناخته میشود، معتقد بود که آیین میتراییسم (که از ایران به روم رفته بود) تأثیر شگرفی بر مسیحیت اولیه گذاشت. رومیان روز ۲۵ دسامبر را به عنوان Dies Natalis Solis Invicti (روز تولد خورشید شکستناپذیر) جشن میگرفتند.
کلیسای کاتولیک در قرن چهارم میلادی، برای اینکه بتواند پیروان آیینهای پاگان (کافر) و میتراپرستان را به مسیحیت جذب کند، هوشمندانه تاریخ تولد مسیح را با تاریخ تولد میترا (خورشید) همزمان کرد. به این ترتیب، «نور جهان» (لقب عیسی در انجیل یوحنا) جایگزین «خدای خورشید» شد.
شباهتهای نمادین و آیینی
پژوهشگران تطبیقی ادیان، شباهتهای شگفتانگیزی میان این دو سنت یافتهاند:
- درخت همیشه سبز: سرو در فرهنگ ایرانی نماد استقامت در برابر سرمای زمستان و جاودانگی است (سرو یلدا). در کریسمس نیز درخت کاج (همیشه سبز) با چراغهایی که نماد نور هستند تزیین میشود.
- تولد در غار: در اسطورههای ایرانی، میترا از دل سنگ یا در غاری متولد میشود. در سنتهای اولیه مسیحی (و کلیسای ارتدکس)، محل تولد عیسی اغلب غار توصیف شده است تا اصطبل چوبی.
- هدایا: سنت هدیه دادن در کریسمس، ریشه در جشنهای ساتورنالیای روم دارد که مردم به هم شمع و تندیسهای گِلی هدیه میدادند؛ سنتی که با «شالاندازی» یا هدیه دادن بزرگترها در یلدا قرابت معنایی دارد.
دکتر میرجلالالدین کزازی، استاد ادبیات و اسطورهشناس ایرانی، در این باره میگوید:
«کریسمس جشنی است که با یلدا پیوند دارد. یلدا جشنی است که در آن زایش خورشید را گرامی میداریم و کریسمس هم جشن زایش است؛ زایش عیسای مسیح که او را نیز با خورشید میسنجند.»
همچنین هاینریش آلت (Heinrich Alt)، الهیاتشناس آلمانی قرن نوزدهم، در تحقیقات خود اشاره میکند که انتخاب ۲۵ دسامبر برای کریسمس، تلاشی آگاهانه برای جایگزینی جشن باستانی زایش خورشید بود که در سراسر امپراتوری روم (و متأثر از ایران) رواج داشت.
شب یلدا و کریسمس، اگرچه امروز در دو بستر فرهنگی و مذهبی متفاوت جشن گرفته میشوند، اما هر دو شاخههایی از یک ریشه کهن هستند: هراس انسان باستان از تاریکی و سرما، و امید او به بازگشت نور و گرما.
چه دور سفره یلدا نشسته باشیم و حافظ بخوانیم، و چه پای درخت کریسمس سرود بخوانیم، در واقع یک حقیقت واحد را جشن میگیریم: اینکه حتی در طولانیترین و تاریکترین شبها نیز، امید به طلوع خورشید هرگز نمیمیرد.
